Kapsamlı ticari sözleşmeler; çok sayıda madde, çapraz atıf, ek ve protokol içerebilir. İnceleme kapsamını risk başlıkları ve taraf yükümlülükleri üzerinden sistematik biçimde takip etmek gerekir.

Yapay zekâ destekli sözleşme analiz araçları belirli risk örüntülerini raporlayabilir. Aşağıda sözleşme incelemesinde değerlendirilebilecek beş risk alanı yer almaktadır.

1. "Tek Taraflı Fesih" Tuzakları

Genellikle "Mücbir Sebep" veya "Genel Hükümler" başlıklarının içine gizlenen, karşı tarafa tek taraflı ve sebepsiz fesih hakkı veren cümleler, sözleşmelerin en tehlikeli maddeleri arasındadır.

Risk: Karşı taraf, işine gelmediği anda sözleşmeden tazminatsız çıkabilir. TBK madde 19'a göre "genel işlem koşulları" kapsamında değerlendirilecek bu tür maddeler, bazen mahkeme tarafından geçersiz sayılsa da, dava sürecinin kendisi müvekkiliniz için ciddi zaman ve maliyet kaybı demektir.

Tespit Yöntemi: Sözleşme metninde "dilediği zaman", "tek taraflı olarak", "herhangi bir sebep göstermeksizin", "derhal feshedebilir" gibi ifadeleri tarayın. Sözleşme analiz araçları tanımlı kalıpları raporlayabilir; sonuçları metnin bütünü içinde kontrol edin.

2. Üst Limiti Olmayan Cezai Şartlar

"Zararın tazmini..." gibi muğlak ifadeler veya üst sınırı (cap) belirlenmemiş cezalar, küçük bir ihlalde bile şirketin iflasına yol açabilecek boyutta tazminat riskine kapı açar.

Risk: TBK madde 182 kapsamında hâkimin fahiş cezai şartı indirebilme yetkisi olsa da, dava sürecinde yaşanacak belirsizlik müvekkiliniz için önemli bir risk oluşturabilir.

Tespit Yöntemi: Sözleşmedeki tüm tazminat ve ceza maddelerinde "üst sınır" veya "azami" ibaresinin varlığını kontrol edin. Eğer yoksa, "Sınırsız Sorumluluk Riski" olarak işaretleyin ve müvekkilinizin lehine bir üst limit önerisi hazırlayın.

3. Otomatik Yenileme (Auto-Renewal) ve Gizli Süreler

Fesih ihbar sürelerinin gözden kaçması, müvekkilinizin istemediği bir hizmeti bir yıl daha satın almak zorunda kalması demektir. Özellikle SaaS (yazılım abonelikleri) ve uzun vadeli tedarik sözleşmelerinde bu risk yaygındır.

Risk: "İşbu sözleşme, süre bitiminden 30 gün önce yazılı olarak feshedilmediği takdirde aynı koşullarla 1 (bir) yıl uzar" cümlesi, dikkatli okunmazsa müvekkilinizi olumsuz koşullara bağlayabilir.

Tespit Yöntemi: Sözleşmedeki tüm tarih, süre ve ihbar maddelerini tek bir listede toplayın. Sözleşme analiz aracından süre ve tarihleri raporlamasını isteyebilir, çıktıyı kaynak maddelerle karşılaştırabilirsiniz.

4. Fikri Mülkiyet Devir Maddeleri

Özellikle yazılım geliştirme, tasarım ve danışmanlık sözleşmelerinde, "iş sonucunda üretilen tüm fikri haklar Alıcı'ya aittir" gibi geniş kapsamlı devir maddeleri, müvekkilinizin temel iş varlıklarını kaybetmesine yol açabilir.

Risk: Müvekkiliniz, kendi geliştirdiği temel yazılım veya metodolojiyi kullanma hakkını bile yitirebilir. FSEK (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu) kapsamında fikri mülkiyet hakları otomatik olarak eser sahibine aittir; ancak sözleşmeyle devir mümkündür.

Tespit Yöntemi: "Fikri mülkiyet", "telif", "patent", "know-how", "devir" ve "lisans" ibarelerini tarayarak, bu devrin kapsamını (sadece proje çıktısı mı, yoksa tüm yan ürünler dahil mi?) netleştirin.

5. Yetki ve Tahkim Maddesinin Gözden Kaçması

Sözleşmenin son sayfalarında yer alan "uyuşmazlık hâlinde İstanbul Mahkemeleri yetkilidir" veya "uyuşmazlıklar ICC Tahkim kurallarına göre çözülecektir" cümleleri, uyuşmazlığın hangi merci önünde ve hangi kurallarla çözüleceğine ilişkin hükümler içerir.

Risk: Tahkim ve devlet yargısının maliyet, süre ve usul sonuçları somut sözleşmeye, kurallara ve uyuşmazlığa göre değişir. Doğru tercih, somut olaya bağlıdır.

Tespit Yöntemi: "Yetkili mahkeme", "tahkim", "arabuluculuk" ve "uyuşmazlık çözümü" maddelerini dikkatle inceleyin ve müvekkilinizin mali durumuna uygun bir çözüm yolu seçildiğinden emin olun.

Sözleşme İnceleme Kontrol Listesi

Yukarıdaki 5 riski sistematik olarak kontrol etmek için şu adımları izleyin:

Tarafları ve yükümlülükleri netleştirin: Kimin neyi, ne zaman yapacağını belirleyin.
Tüm fesih maddelerini tek tabloda toplayın: Karşılıklı mı, tek taraflı mı olduğunu inceleyin.
Tüm cezai şart ve tazminat maddelerinde üst limit arayın.
Süreleri ve ihbar bildirimlerini kronolojik sıraya dizin.
Fikri mülkiyet devir kapsamını somutlaştırın.
Yetki ve tahkim maddesini müvekkilinizin mali durumuyla kıyaslayın.

Yapay Zekâ ile Sözleşme Analizi: Pratik Bir Senaryo

Diyelim ki müvekkiliniz, bir teknoloji firmasıyla yıllık bakım sözleşmesi imzalayacak. Yapay zekâ destekli bir analiz aracıyla inceleme süreci şöyle desteklenebilir:

Belge Yükleme: Sözleşmeyi (Word veya PDF) platforma yüklersiniz.
Rol Belirleme: "Müvekkilim: ALICI" olarak konumunuzu belirlersiniz.
Analiz Talebi: Araçtan Alıcı bakımından değerlendirilmesi gereken maddeleri ve risk sıralamasını isteyebilirsiniz.
Revizyon Talebi: Seçtiğiniz maddeler için alternatif metin talep edebilirsiniz.
Son Karar: Siz, önerileri değerlendirip müvekkilinizin stratejisine uygun olanları kabul edersiniz.

Örnek:

Mevcut Madde: "Satıcı, teslimatı dilediği zaman yapabilir."
Öneri: "Satıcı, teslimatı sipariş tarihinden itibaren en geç 30 gün içinde yapmalıdır."

Bu süreçte araç belirli maddeleri ve önerileri raporlayabilir; avukat çıktıyı kontrol eder, karar verir ve müzakere eder.

Yapay zekâ araçları sözleşme incelemesinde belirli risk örüntülerini raporlamaya yardımcı olabilir. Bu araçların kullanılması hukuki durum tespiti yükümlülüğünü tek başına yerine getirmez ve kullanım zorunluluğu oluşturmaz.

Sonuç: Önlemek, Tedavi Etmekten Daha Ucuzdur

Sözleşme incelemesi, hukuk pratiğinin önemli önleyici hukuk uygulamalarındandır. Yapay zekâ araçları belirli risk kalıplarını raporlayabilir ancak nihai değerlendirme avukatın mesleki muhakemesine aittir. Sözleşmeyi müvekkilinizin menfaatine göre yorumlayacak olan sizsiniz. Teknolojiyi bu bilinçle kullanın ve her maddenin arkasında bir insanın menfaatinin yattığını unutmayın.

hiDAVA ile pratiğe geçin: Yüksek mahkeme bazlı semantik içtihat aramasını Emsal Karar Arama, Danıştay Karar Arama, AYM Karar Arama ve AİHM Karar Arama sayfalarından deneyebilirsiniz.

Sözleşmelerde Gizli Riskler: AI ile Tespiti Nasıl?