Hukuk Sözlüğü
Türk hukukunda sıkça kullanılan terimlerin kısa ve anlaşılır açıklamaları.
Yargı
Ağır Ceza Mahkemesi
Kanunla kendisine verilen ve genellikle on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren ağır suçlara bakan, üç hâkimli ilk derece ceza mahkemesidir.
AİHM
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde tanınan hak ve özgürlüklerin taraf devletler tarafından ihlal edildiği iddialarını inceleyen uluslararası yargı organıdır.
Aile Mahkemesi
Aile hukukundan doğan boşanma, nafaka, velayet, mal paylaşımı, evlat edinme gibi davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesidir.
Anayasa Mahkemesi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, ayrıca temel hak ihlallerine karşı bireysel başvuruları inceleyen yüksek mahkemedir.
Asliye Hukuk Mahkemesi
Sulh hukuk mahkemelerinin görev alanı dışında kalan tüm hukuki uyuşmazlıklara ilk derece mahkemesi sıfatıyla bakan genel görevli mahkemedir.
Bölge Adliye Mahkemesi
İlk derece mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceleyen ikinci derece mahkemedir. Hem maddi hem hukuki denetim yapabilir.
Danıştay
İdari yargı kolunda görev yapan; idari uyuşmazlıkları temyiz mercii sıfatıyla inceleyen ve idarenin düzenleyici işlemlerine ilişkin davalara bakan yüksek mahkemedir.
İş Mahkemesi
İşçi-işveren ilişkisinden doğan hukuki uyuşmazlıkları (kıdem, ihbar, fazla mesai, işe iade gibi) çözüme bağlayan özel görevli ilk derece mahkemesidir.
Sayıştay
Merkezi ve mahalli idarelerin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleyen, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlayan yargı organıdır.
Sulh Hukuk Mahkemesi
Kanunla kendisine verilen sınırlı sayıda işe (kira, paylaştırma, vesayet, tereke gibi) bakan tek hâkimli ilk derece mahkemesidir.
Uyuşmazlık Mahkemesi
Adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözüme bağlayan yüksek mahkemedir.
Yargıtay
Adli yargı kolunda hukuk ve ceza davalarına ilişkin kararları temyiz aşamasında inceleyen yüksek mahkemedir. Yargıtay içtihatları alt derece mahkemeleri için yol gösterici niteliktedir.
Usul
CMK
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu; suç şüphesinin araştırılmasından kovuşturmanın sona ermesine kadar ceza yargılamasının usul ve esaslarını düzenler.
Derdest
Mahkeme önünde açılmış ve henüz kesin hükme bağlanmamış, görülmekte olan dava anlamına gelir. Aynı konuda yeniden dava açılmasına engel oluşturur.
Dilekçe
Bir talep, şikâyet veya bilgi vermek amacıyla makama veya mahkemeye sunulan yazılı belgedir. Dava dilekçesi, cevap dilekçesi gibi türleri usul kanunlarında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Emsal Karar
Benzer hukuki ve maddi olgulara sahip uyuşmazlıklarda yol gösterici olarak kullanılan, daha önce verilmiş yargı kararıdır. Hukuki argümantasyonun temel dayanaklarından biridir.
Esas Numarası
Bir davanın mahkemeye geliş sırasına göre verilen ve dosyayı yıl bazında tekilleştiren numaradır. Genellikle "yıl/sıra" biçiminde gösterilir (örn. 2024/1234).
HMK
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu; özel hukuk yargılamasında görev, yetki, dava açma, deliller, hüküm ve kanun yolları gibi usul kurallarını düzenler.
İçtihat
Mahkemelerin somut olaylara hukuk kurallarını uygularken yaptığı yorumlar ve verdiği kararlardır. Yargıtay, Danıştay ve AYM içtihatları alt derece mahkemeleri için yol gösterici niteliktedir.
İhtiyati Tedbir
Dava açılmadan önce veya dava sırasında, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşmasını ya da imkânsız hâle gelmesini önlemek amacıyla mahkemece verilen geçici koruma kararıdır.
İstinaf
İlk derece mahkemesinin kararına karşı bölge adliye mahkemesinde başvurulan, hem maddi hem hukuki denetimi kapsayan kanun yoludur. Kararın kesinleşmesini engeller.
Karar Numarası
Mahkemenin verdiği hükme, kararların verilme sırasına göre yıl bazında atanan numaradır. Esas numarasıyla birlikte kararı tekil olarak tanımlar.
Mücbir Sebep
Önceden öngörülemeyen, kaçınılamayan ve sorumluya yüklenemeyen olağanüstü olaylardır (deprem, savaş, salgın gibi). Borcun ifasını imkânsız kılarsa sorumluluğu ortadan kaldırabilir.
Tahkikat
Yargılamanın taraflarca ileri sürülen vakıaların ve delillerin mahkemece incelendiği aşamadır. HMK'da dilekçeler aşamasından sonra ve tahkikatın sona ermesinden önceki süreci kapsar.
TBK
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmeden doğan borç ilişkilerinin kuruluşunu, hükmünü ve sona ermesini düzenleyen temel kanundur.
TCK
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu; suç ve cezalara ilişkin genel ilkeler ile özel suç tiplerini ve bunlara öngörülen yaptırımları düzenleyen temel ceza kanunudur.
Tebligat
Yargı veya idari makamlarca düzenlenen belge ya da kararın ilgilisine kanunda öngörülen usulle resmi olarak bildirilmesidir. Süreler genellikle tebligat tarihinden itibaren işlemeye başlar.
Temyiz
İstinaf incelemesinden geçmiş kararlara karşı Yargıtay veya Danıştay'da başvurulan, kural olarak yalnızca hukuki denetimi kapsayan olağan kanun yoludur.
Hukuk Dalı
Aile Hukuku
Nişanlanma, evlenme, boşanma, soybağı, velayet, vesayet ve mal rejimi gibi aile ilişkilerinden doğan hukuki sorunları düzenleyen özel hukuk dalıdır.
Borçlar Hukuku
Kişiler arasındaki borç ilişkilerini; sözleşmelerden, haksız fiillerden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan hak ve yükümlülükleri düzenleyen özel hukuk dalıdır.
Ceza Hukuku
Suç teşkil eden fiilleri, bunlara uygulanacak yaptırımları ve cezai sorumluluğun şartlarını düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genel ve özel hükümler olarak ikiye ayrılır.
İdare Hukuku
Devletin idari faaliyetlerini, kamu kurumlarının örgütlenmesini ve birey-idare ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları düzenleyen kamu hukuku dalıdır.
İş Hukuku
İşçi ile işveren arasındaki bireysel ve toplu ilişkileri, çalışma koşullarını, iş sözleşmesinin kuruluşunu ve sona ermesini düzenleyen hukuk dalıdır.
KVKK
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu; kişisel verilerin işlenme şartlarını, veri sorumlusunun yükümlülüklerini ve ilgili kişinin haklarını düzenler.
Ticaret Hukuku
Ticari işletmeyi, tacirleri, ticari işlemleri, şirketleri, kıymetli evrakı ve sigorta ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır.
Vergi Hukuku
Devletin vergilendirme yetkisini, vergi türlerini, vergi alacağının doğmasından sona ermesine kadar olan süreci ve mükellef-idare ilişkisini düzenleyen kamu hukuku dalıdır.
Uygulama
Beraat
Sanığa yüklenen suçun işlenmediği veya sanık tarafından işlenmediğinin anlaşılması gibi hâllerde mahkemenin sanığın suçsuz olduğuna hükmetmesidir.
Fazla Mesai
Kanunda belirtilen haftalık çalışma süresini (kural olarak 45 saat) aşan çalışmadır. Her saati için normal saat ücretinin yüzde elli zamlı tutarında ödeme yapılması gerekir.
Harç
Kamu hizmetlerinden yararlananların ödediği, 492 sayılı Harçlar Kanunu'nda düzenlenen kamusal yükümlülüktür. Yargılama harçları başvurma, peşin ve karar harcı gibi türlere ayrılır.
İhbar Tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmesini kanunda öngörülen bildirim sürelerine uymadan fesheden tarafın, karşı tarafa bu süreye karşılık gelen ücret tutarında ödediği tazminattır.
İnfaz
Kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararının yerine getirilmesi sürecidir. Hapis ve adli para cezalarının uygulanma esasları 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'da düzenlenir.
Kıdem Tazminatı
En az bir yıl çalışmış işçinin iş sözleşmesinin kanunda sayılan sebeplerle sona ermesi hâlinde, her tam çalışma yılı için son brüt ücreti tutarında ödenen tazminattır.
Mahkûmiyet
Sanığın yargılama sonunda suçlu bulunarak hakkında hapis veya adli para cezası gibi bir yaptırıma hükmedilmesidir. Beraatın karşıtıdır.
Mal Paylaşımı
Evliliğin sona ermesi hâlinde eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesidir. Yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminde edinilmiş mallar kural olarak eşit paylaşılır.
Mobbing
İşyerinde işçiye karşı sistematik biçimde uygulanan psikolojik taciz, yıldırma ve dışlamadır. Manevi tazminat ve haklı nedenle fesih gibi sonuçlar doğurabilir.
Müebbet
Hükümlünün hayatı boyunca cezaevinde tutulmasını öngören ağırlaştırılmış veya ağırlaştırılmamış müebbet hapis cezasıdır. Bazı suçlarda ölüm cezası yerine öngörülmüştür.
Nafaka
Boşanma süreci öncesinde, sırasında veya sonrasında eş, çocuk ya da yardıma muhtaç akrabaya geçim için ödenen para alacağıdır. Tedbir, iştirak, yoksulluk ve yardım nafakası türleri vardır.
Tahliye
Kira sözleşmesinin sona ermesi üzerine kiracının kiralananı boşaltması ya da ceza hukukunda tutuklu veya hükümlünün ceza infaz kurumundan çıkarılmasıdır.
Vekâlet Ücreti
Avukatın hukuki yardımına karşılık almaya hak kazandığı ücrettir. Akdi vekâlet ücreti müvekkille avukat arasındaki sözleşmeden, karşı yan vekâlet ücreti ise mahkeme kararından doğar.
Velayet
Anne ve babanın küçük çocuğun kişiliği ve malları üzerindeki bakım, gözetim, eğitim ve temsil yetkilerinin tamamıdır. Boşanmada hâkim tarafından düzenlenir.