Borçlar Hukuku

Borçlar Hukuku Nedir?

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenleyen, özel hukukun çekirdek dallarından biridir. Türk hukukunda borçlar hukukunun temel kaynağı 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu olup, kanun iki ana bölümden oluşur: Genel Hükümler (md. 1-206) ve Özel Borç İlişkileri (md. 207-649). Genel hükümler her tür borç ilişkisine uygulanırken, özel hükümler satım, kira, hizmet, eser, vekalet gibi tipik sözleşmelere ilişkin özel düzenlemeler içerir. Borçlar hukuku, eşya hukuku ve kişiler hukuku ile birlikte 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun tamamlayıcısı olarak kabul edilir; nitekim TMK md. 5, bu kanunlardaki genel hükümlerin Medeni Kanun'a da kıyasen uygulanmasını öngörür.

Borç ilişkisi, alacaklı ile borçlu arasındaki, alacaklının borçludan belirli bir edimi (yapma, vermeme, kaçınma) talep edebilme yetkisi veren hukuki bağdır. Türk Borçlar Kanunu md. 1, borç ilişkisinin üç temel kaynağını tanımlar: hukuki işlem (sözleşme), haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme. Bunların dışında kanun, yasal borç ilişkileri (örneğin nafaka borcu, vergi borcu gibi) doğuran hükümler de barındırır.

Borçlar hukuku alanı geniş ve teknik bir alandır; satım sözleşmesinden iş sözleşmesine, kira ilişkisinden trafik kazasından doğan tazminata, kefaletten haksız rekabete kadar pek çok özel hukuk uyuşmazlığının altyapısını oluşturur. Bu sayfa borçlar hukukunun günlük uygulamada en sık karşılaşılan başlıklarına yoğunlaşmaktadır: sözleşme tipleri, kira ilişkileri, alacak davaları, sözleşmesel ve haksız fiil tazminatı.

Temel Mevzuat

Borçlar hukuku alanında temel mevzuat kaynakları şunlardır:

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK): Genel hükümler kısmı (md. 1-206) sözleşmenin kurulması, hata-hile-ikrah, temsil, ifa, ifa engelleri ve borçlu temerrüdü, sözleşmeden dönme, alacağın temliki, borcun nakli, müteselsil borçluluk gibi konuları düzenler. Özel borç ilişkileri kısmı (md. 207-649) en sık karşılaşılan tipik sözleşmeleri (satım, bağışlama, kira, ödünç, hizmet, eser, vekalet, kefalet vb.) ele alır.
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu: TMK md. 1-7 arasındaki yorum ve dürüstlük kuralı, hak ve hukuki işlem hükümleri borçlar hukukunda da uygulanır.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: Tacirler arasındaki ticari işlemlerde borçlar hukukunun genel hükümleri uygulansa da TTK özel hükümler içerir (örneğin ticari faiz, basiretli iş adamı kavramı).
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun: Tüketici-satıcı arasındaki sözleşmelerde TBK'ye göre öncelikli olarak uygulanır; tüketici lehine emredici hükümler içerir.
• 6101 sayılı Türk Borçlar Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun: Eski 818 sayılı BK'dan yeni 6098 sayılı TBK'ya geçişte zaman bakımından uygulamayı düzenler.

Yargıtay 3., 6., 11., 13. ve 15. Hukuk Daireleri ile Hukuk Genel Kurulu kararları, borçlar hukukunun belirsiz veya tartışmalı noktalarına yön veren temel içtihat kaynağıdır.

Sık Karşılaşılan Uyuşmazlıklar

Borçlar hukuku alanında uygulamada en yoğun yaşanan uyuşmazlık türleri aşağıda özetlenmiştir.

Tahliye davaları: Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracının tahliyesi sıkı koşullara bağlanmıştır (TBK md. 350-356). Kiraya verenin gereksinimi (kendisi, eşi, altsoyu, üstsoyu için), yeniden inşa-imar, kiracının iki ihtarı haklı olarak alması veya başka bir konutu olması gibi sebepler tahliye sebebi olabilir. Sözleşmenin sona ermesi gereken bildirim süreleriyle, kira süresinin uzaması durumunda dahi, kiraya veren her uzama yılı sonunda gereksinimi varsa tahliye davası açabilir. 10 yıllık uzama süresinin dolması halinde kiraya veren herhangi bir sebep göstermeden, üç ay önceden bildirimle sözleşmeyi sona erdirebilir.

Kira sözleşmesi uyuşmazlıkları: Kira artırımı (TBK md. 344'e göre TÜFE artış oranıyla sınırlı) ve kira tespiti davaları, kiralanan taşınmazın iadesi, depozitonun iadesi, kiracının veya kiraya verenin tazminat talepleri yaygın uyuşmazlık türleridir. Kira artırımı pazarlığı için her sözleşme yılı sonunda dava açılabilir; beş yılı dolduran kiralarda hâkim TÜFE'den bağımsız hakkaniyete uygun yeniden tespit yapabilir.

Alacak davaları: İcra takibinden ayrı olarak veya icra takibine itiraz üzerine açılan itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları yaygındır. Alacağın kaynağına göre genel zamanaşımı süresi 10 yıl (TBK md. 146), bazı alacaklar için ise 5 yıldır (TBK md. 147: kira, faiz, ücret alacakları gibi).

Sözleşmesel tazminat: Borçlu, edimini hiç yerine getirmediği veya gereği gibi yerine getirmediği takdirde, kusursuzluğunu ispat etmedikçe alacaklının uğradığı zararı tazminle yükümlüdür (TBK md. 112). Sözleşmesel tazminat davalarında ispat yükü genellikle alacaklıdadır; ancak kusurun yokluğunu ispat yükü borçluya aittir. Cezai şart, sözleşmede önceden kararlaştırılarak ispat kolaylığı sağlar (TBK md. 179-182).

Haksız fiilden doğan tazminat: Kusurlu ve hukuka aykırı fiille başkasına zarar veren kişi, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK md. 49). Trafik kazaları, iş kazaları (TBK ve İş Kanunu birlikte uygulanır), tıbbi malpraktis, iftira-hakaret kaynaklı kişilik haklarına saldırı bu kapsamdadır. Tazminatın türü: maddi tazminat (uğranılan zarar + yoksun kalınan kâr) ve manevi tazminat (md. 56).

Sebepsiz zenginleşme: TBK md. 77 vd., haklı bir sebep olmaksızın başkasının mal varlığından zenginleşen kişinin, zenginleşmeyi iade yükümlülüğünü düzenler. Yanlış banka havalesi, geçersiz sözleşme uyarınca yapılan ödeme gibi durumlarda devreye girer.

Bu Alanda Önemli Kavramlar

Borçlar hukukunda günlük uygulamada sıkça kullanılan kavramların kısa özeti aşağıdadır.

• Sözleşme, irade beyanı, hata-hile-ikrah
• İfa, temerrüt, sözleşmeden dönme
• Tazminat, cezai şart, müteselsil borçluluk
• Tahliye, kira tespiti, depozito
• Haksız fiil, sebepsiz zenginleşme

Borçlar Hukuku Davalarında Süreç

Borçlar hukukundan kaynaklanan davalarda görevli mahkeme, dava değerine ve uyuşmazlık türüne göre değişir. Genel kural olarak HMK md. 2 uyarınca asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Kira ilişkisinden doğan ve kira bedeli üzerinden hesaplanan dava değeri belirli bir miktarın altında kalan davalar sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK md. 4). Tüketici uyuşmazlıkları, dava değeri eşiğine göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesinde çözülür.

7036 sayılı Kanun'un sadece iş davaları için öngördüğü zorunlu arabuluculuğun bir benzeri, Türk Borçlar Kanunu uyuşmazlıklarının önemli bir bölümü için 7155 sayılı Kanun ile getirilmiştir: ticari uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak dava şartıdır. Tüketici uyuşmazlıklarında ise 6502 sayılı Kanun çerçevesinde dava açılmadan önce tüketici hakem heyeti veya tüketici arabuluculuğu yolu denenir.

Yetki kurallarında genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK md. 6). Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir (HMK md. 10). Haksız fiilden doğan tazminat davalarında ise haksız fiilin işlendiği yer veya zararın gerçekleştiği yer mahkemesi yetkili kılınmıştır (HMK md. 16). Kanun yolu olarak istinaf bölge adliye mahkemesinde, temyiz Yargıtay'ın ilgili hukuk dairesinde görülür.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Zamanaşımı, borçlar hukuku uyuşmazlıklarının en kritik usul meselelerinden biridir. Genel zamanaşımı 10 yıl olmakla birlikte (TBK md. 146); kira, faiz, ücret, ortaklık kâr payı gibi periyodik alacaklar 5 yıl (TBK md. 147), haksız fiilden doğan tazminat zararın ve failin öğrenildiği tarihten 2 yıl ve her halde fiilden 10 yıl içinde (TBK md. 72) zamanaşımına uğrar. Sebepsiz zenginleşme talepleri, alacaklının zenginleşme ve borçluyu öğrenmesinden 2 yıl, her halde 10 yıl içinde (TBK md. 82). Ceza zamanaşımı daha uzunsa o uygulanır.

Sözleşmenin yazılı yapılması her zaman zorunlu değildir; ancak yazılılık ispat kolaylığı sağlar. Bazı sözleşmeler için kanun yazılı şekil veya resmi şekil zorunluluğu öngörür: gayrimenkul satım sözleşmesi tapu memuru huzurunda resmi senetle (TMK md. 706), kefalet sözleşmesi yazılı şekilde ve azami sorumluluk miktarı belirtilerek (TBK md. 583), evlilik sözleşmesi noter onayıyla yapılmalıdır.

Genel işlem koşulları (TBK md. 20-25), tek taraflı önceden hazırlanmış sözleşme şablonlarındaki haksız hükümleri sınırlar. Tüketicinin aleyhine olan, anlaşılmaz veya beklenmedik nitelikteki hükümler yazılmamış sayılır. Bu özellikle banka, sigorta, kira, telekomünikasyon sözleşmelerinde sıkça uygulanır.

Cezai şart hükümleri (TBK md. 179-182) ifaya bağlı veya ifa yerine olmak üzere iki türlüdür. Aşırı yüksek kararlaştırılan cezai şart hâkim tarafından indirilebilir (TBK md. 182/3); ancak tacir borçlu, basiretli iş adamı statüsü gereği indirim talep edemez (TBK md. 182/3 son cümle).

hiDAVA ile Borçlar Hukuku Davalarınız

Tahliye, kira tespiti, alacak veya tazminat uyuşmazlıklarında somut olayınızla örtüşen Yargıtay kararlarına hiDAVA emsal karar arama üzerinden semantik aramayla ulaşabilirsiniz. İhtarname, tahliye dilekçesi, alacak davası dilekçesi veya itirazın iptali dilekçesi gibi belgeleri Dilekçe Hazırlayıcı'da hazırlatabilir; sözleşme metnini Sözleşme Risk Analizi'ne yükleyerek riskli hükümleri tespit ettirebilirsiniz. Doğrulama katmanı, atıfta bulunulan içtihatların gerçekten var olduğunu kontrol ederek halüsinasyon riskini ortadan kaldırır. Detaylar için emsal karar arama, dilekçe hazırlama, sözleşme analizi ve tahliye davası dilekçesi rehberi sayfalarına göz atabilirsiniz.