Hukuk Sözlüğü

Türk hukukunda sıkça kullanılan terimlerin kısa ve anlaşılır açıklamaları.

Yargı

Ağır Ceza Mahkemesi

Kanunla kendisine verilen ve genellikle on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren ağır suçlara bakan, üç hâkimli ilk derece ceza mahkemesidir.

AİHM

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde tanınan hak ve özgürlüklerin taraf devletler tarafından ihlal edildiği iddialarını inceleyen uluslararası yargı organıdır.

Aile Mahkemesi

Aile hukukundan doğan boşanma, nafaka, velayet, mal paylaşımı, evlat edinme gibi davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesidir.

Anayasa Mahkemesi

Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, ayrıca temel hak ihlallerine karşı bireysel başvuruları inceleyen yüksek mahkemedir.

Asliye Hukuk Mahkemesi

Sulh hukuk mahkemelerinin görev alanı dışında kalan tüm hukuki uyuşmazlıklara ilk derece mahkemesi sıfatıyla bakan genel görevli mahkemedir.

Bölge Adliye Mahkemesi

İlk derece mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceleyen ikinci derece mahkemedir. Hem maddi hem hukuki denetim yapabilir.

Danıştay

İdari yargı kolunda görev yapan; idari uyuşmazlıkları temyiz mercii sıfatıyla inceleyen ve idarenin düzenleyici işlemlerine ilişkin davalara bakan yüksek mahkemedir.

İş Mahkemesi

İşçi-işveren ilişkisinden doğan hukuki uyuşmazlıkları (kıdem, ihbar, fazla mesai, işe iade gibi) çözüme bağlayan özel görevli ilk derece mahkemesidir.

Sayıştay

Merkezi ve mahalli idarelerin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleyen, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlayan yargı organıdır.

Sulh Hukuk Mahkemesi

Kanunla kendisine verilen sınırlı sayıda işe (kira, paylaştırma, vesayet, tereke gibi) bakan tek hâkimli ilk derece mahkemesidir.

Uyuşmazlık Mahkemesi

Adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözüme bağlayan yüksek mahkemedir.

Yargıtay

Adli yargı kolunda hukuk ve ceza davalarına ilişkin kararları temyiz aşamasında inceleyen yüksek mahkemedir. Yargıtay içtihatları alt derece mahkemeleri için yol gösterici niteliktedir.

Usul

Tarafların, bir uyuşmazlığı dava açmadan veya dava sırasında, tarafsız bir arabulucunun yardımıyla müzakere ederek çözmesini sağlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. İş ve ticari alacak uyuşmazlıklarında dava şartıdır.

Bilirkişi

Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye görüş sunan uzmandır. Bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz; ancak uygulamada hükme esas alınan en önemli delillerden biridir ve taraflar rapora süresi içinde itiraz edebilir.

CMK

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu; suç şüphesinin araştırılmasından kovuşturmanın sona ermesine kadar ceza yargılamasının usul ve esaslarını düzenler.

Derdest

Mahkeme önünde açılmış ve henüz kesin hükme bağlanmamış, görülmekte olan dava anlamına gelir. Aynı konuda yeniden dava açılmasına engel oluşturur.

Dilekçe

Bir talep, şikâyet veya bilgi vermek amacıyla makama veya mahkemeye sunulan yazılı belgedir. Dava dilekçesi, cevap dilekçesi gibi türleri usul kanunlarında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

Emsal Karar

Benzer hukuki ve maddi olgulara sahip uyuşmazlıklarda yol gösterici olarak kullanılan, daha önce verilmiş yargı kararıdır. Hukuki argümantasyonun temel dayanaklarından biridir.

Esas Numarası

Bir davanın mahkemeye geliş sırasına göre verilen ve dosyayı yıl bazında tekilleştiren numaradır. Genellikle "yıl/sıra" biçiminde gösterilir (örn. 2024/1234).

Feragat

Davacının, talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. Feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurur; feragat edilen talep yeniden dava konusu yapılamaz.

Gerekçeli Karar

Mahkemenin, hükmün dayandığı hukuki ve maddi sebepleri ayrıntılı biçimde açıkladığı karar metnidir. İstinaf ve temyiz süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğinden itibaren işlemeye başlar.

Hak Düşürücü Süre

Bir hakkın, kanunda öngörülen süre içinde kullanılmaması hâlinde kendiliğinden sona ermesine yol açan süredir. Zamanaşımından farklı olarak hâkim tarafından resen gözetilir ve kesilmesi ya da durması söz konusu olmaz.

HMK

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu; özel hukuk yargılamasında görev, yetki, dava açma, deliller, hüküm ve kanun yolları gibi usul kurallarını düzenler.

Husumet

Davanın doğru davacı tarafından doğru davalıya karşı yöneltilmesini ifade eden taraf sıfatıdır. Sıfat yokluğu (husumet itirazı) hâlinde dava esastan reddedilir.

Islah

Taraflardan birinin, yapmış olduğu usul işlemini kısmen veya tamamen düzeltmesine imkân veren usul kurumudur. Aynı davada ancak bir kez başvurulabilir; uygulamada en sık dava değerinin artırılmasında kullanılır.

İçtihat

Mahkemelerin somut olaylara hukuk kurallarını uygularken yaptığı yorumlar ve verdiği kararlardır. Yargıtay, Danıştay ve AYM içtihatları alt derece mahkemeleri için yol gösterici niteliktedir.

İhtiyati Tedbir

Dava açılmadan önce veya dava sırasında, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşmasını ya da imkânsız hâle gelmesini önlemek amacıyla mahkemece verilen geçici koruma kararıdır.

İstinaf

İlk derece mahkemesinin kararına karşı bölge adliye mahkemesinde başvurulan, hem maddi hem hukuki denetimi kapsayan kanun yoludur. Kararın kesinleşmesini engeller.

Karar Numarası

Mahkemenin verdiği hükme, kararların verilme sırasına göre yıl bazında atanan numaradır. Esas numarasıyla birlikte kararı tekil olarak tanımlar.

Kesin Hüküm

Olağan kanun yollarının tüketilmesi veya sürelerin geçmesiyle karara bağlanan uyuşmazlığın, aynı taraflar arasında ve aynı sebeple yeniden dava konusu yapılamamasıdır. Kesin hüküm dava şartı olarak resen gözetilir.

Keşif

Hâkimin, uyuşmazlık konusu şey veya yer hakkında doğrudan bilgi edinmek amacıyla mahallinde inceleme yapmasıdır. Genellikle bilirkişi eşliğinde yürütülür ve tutanağa bağlanır.

Mücbir Sebep

Önceden öngörülemeyen, kaçınılamayan ve sorumluya yüklenemeyen olağanüstü olaylardır (deprem, savaş, salgın gibi). Borcun ifasını imkânsız kılarsa sorumluluğu ortadan kaldırabilir.

Tahkikat

Yargılamanın taraflarca ileri sürülen vakıaların ve delillerin mahkemece incelendiği aşamadır. HMK'da dilekçeler aşamasından sonra ve tahkikatın sona ermesinden önceki süreci kapsar.

TBK

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmeden doğan borç ilişkilerinin kuruluşunu, hükmünü ve sona ermesini düzenleyen temel kanundur.

TCK

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu; suç ve cezalara ilişkin genel ilkeler ile özel suç tiplerini ve bunlara öngörülen yaptırımları düzenleyen temel ceza kanunudur.

Tebligat

Yargı veya idari makamlarca düzenlenen belge ya da kararın ilgilisine kanunda öngörülen usulle resmi olarak bildirilmesidir. Süreler genellikle tebligat tarihinden itibaren işlemeye başlar.

Temyiz

İstinaf incelemesinden geçmiş kararlara karşı Yargıtay veya Danıştay'da başvurulan, kural olarak yalnızca hukuki denetimi kapsayan olağan kanun yoludur.

Zamanaşımı

Bir alacağın, kanunda öngörülen süre içinde talep edilmemesi hâlinde borçluya ifadan kaçınma imkânı veren def'i hakkıdır. Alacak sona ermez; ancak borçlu zamanaşımını ileri sürerse dava reddedilir.

Hukuk Dalı

Aile Hukuku

Nişanlanma, evlenme, boşanma, soybağı, velayet, vesayet ve mal rejimi gibi aile ilişkilerinden doğan hukuki sorunları düzenleyen özel hukuk dalıdır.

Borçlar Hukuku

Kişiler arasındaki borç ilişkilerini; sözleşmelerden, haksız fiillerden ve sebepsiz zenginleşmeden doğan hak ve yükümlülükleri düzenleyen özel hukuk dalıdır.

Ceza Hukuku

Suç teşkil eden fiilleri, bunlara uygulanacak yaptırımları ve cezai sorumluluğun şartlarını düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Genel ve özel hükümler olarak ikiye ayrılır.

İdare Hukuku

Devletin idari faaliyetlerini, kamu kurumlarının örgütlenmesini ve birey-idare ilişkisinden doğan uyuşmazlıkları düzenleyen kamu hukuku dalıdır.

İş Hukuku

İşçi ile işveren arasındaki bireysel ve toplu ilişkileri, çalışma koşullarını, iş sözleşmesinin kuruluşunu ve sona ermesini düzenleyen hukuk dalıdır.

İşe İade Davası

İş güvencesi kapsamındaki işçinin, iş sözleşmesinin geçerli bir neden olmaksızın feshedildiği iddiasıyla feshin geçersizliğinin tespitini ve işe iadesini talep ettiği davadır. Dava öncesi arabuluculuk zorunludur.

KVKK

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu; kişisel verilerin işlenme şartlarını, veri sorumlusunun yükümlülüklerini ve ilgili kişinin haklarını düzenler.

Ticaret Hukuku

Ticari işletmeyi, tacirleri, ticari işlemleri, şirketleri, kıymetli evrakı ve sigorta ilişkilerini düzenleyen özel hukuk dalıdır.

Vergi Hukuku

Devletin vergilendirme yetkisini, vergi türlerini, vergi alacağının doğmasından sona ermesine kadar olan süreci ve mükellef-idare ilişkisini düzenleyen kamu hukuku dalıdır.

Uygulama

Beraat

Sanığa yüklenen suçun işlenmediği veya sanık tarafından işlenmediğinin anlaşılması gibi hâllerde mahkemenin sanığın suçsuz olduğuna hükmetmesidir.

Cezai Şart

Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlunun ödemeyi önceden taahhüt ettiği bedeldir. Alacaklı zararını ispat etmeden cezai şartı talep edebilir; hâkim aşırı gördüğü cezai şartı indirebilir.

Ecrimisil

Bir taşınmazı haklı bir neden olmaksızın kullanan kötü niyetli işgalcinin, malike ödemekle yükümlü olduğu haksız işgal tazminatıdır. Kural olarak geriye dönük beş yıllık dönem için talep edilebilir.

Fazla Mesai

Kanunda belirtilen haftalık çalışma süresini (kural olarak 45 saat) aşan çalışmadır. Her saati için normal saat ücretinin yüzde elli zamlı tutarında ödeme yapılması gerekir.

Gabin (Aşırı Yararlanma)

Sözleşmede edimler arasında açık bir oransızlık bulunması ve bunun karşı tarafın zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmış olmasıdır. Zarar gören sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya oransızlığın giderilmesini isteyebilir.